Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai?

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai?,

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai? - Ảnh 1.

Một mỏ khai thác cát núi ở tỉnh Ontario – Ảnh: GlobalNews

Một khảo sát của Bộ Xây dựng dự báo rằng đến 2020, Việt Nam sẽ không còn nguồn cát chất lượng tốt cho xây dựng.

Những hệ quả tiêu cực cho môi trường và an ninh xã hội

Các nghiên cứu của tổ chức quốc tế Water Integrity Network cho thấy từ 2008 đến nay, 90% các bãi biển trên thế giới đã bị “co ngắn” lại đến 40m do việc khai thác quá mức cát ở vùng đáy biển gần bờ.

Khoảng 70% các bãi biển tuyệt đẹp ở nhiều quốc gia sẽ biến mất vào năm 2100 do sạt lở. Chính việc khai thác cát quá mức ở vùng sông hồ và bãi biển khắp các châu lục đã góp phần làm tăng mức độ tàn phá của lũ lụt.

Hệ lụy từ khai thác cát quá mức

Ngay cả ở Mỹ, dù nước này có những quy định chặt chẽ về bảo vệ môi trường, khai thác cát là một trong các tác nhân chính gây sạt lở các bờ sông, bãi biển, gây ô nhiễm nguồn nước và không khí.

Tác hại của khai thác cát còn trầm trọng hơn ở những nước đang phát triển bởi luật lệ khá lỏng lẻo và nạn tham nhũng trong các cơ quan có trách nhiệm quản lý.

Khan hiếm cát xây dựng cũng là nguyên nhân làm giá nhà cửa ở các nước ngày càng tăng trong hai thập niên qua vì giá cát thế giới đã tăng gấp 6 lần. Ở một số nước khan hiếm cát, giá một mét khối cát san lấp có khi lên đến 80 USD (khoảng 1,8 triệu đồng/m3).

Theo nguồn tin của báo USA Today (Mỹ), khi lệnh cấm xuất khẩu cát sang Singapore được chính phủ các nước Indonesia, Malaysia, Campuchia và Việt Nam ban hành, giá cát ở thị trường Singapore đã tăng vọt từ 3 USD/tấn lên mức ngất ngưỡng 183 USD/tấn (khoảng 4,2 triệu đồng/tấn).

Giá cát tăng vọt là nguyên nhân nảy sinh các tổ chức tội phạm chuyên khai thác và buôn lậu cát ở các châu lục, nhất là ở châu Á.

Ước tính có đến 100 tỉ tấn cát đã bị khai thác lậu trong ba thập niên qua trên khắp thế giới. Riêng ở Ấn, tội phạm buôn lậu hoành hành rất dữ và được dư luận gọi là “Mafia Cát”, hàng năm chúng khai thác trộm một lượng cát có trị giá hơn 2,3 tỉ USD.

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai? - Ảnh 3.

Các ghe khai thác cát lậu ở ấn độ – Ảnh: Wired

Nạn khai thác cát bất hợp pháp đã tàn phá môi trường tự nhiên rất kinh khủng, làm ô nhiễm không khí, đất canh tác và các ngư trường. Có nơi, chỉ trong một đêm, “cát tặc” đã làm tan hoang cả một vùng bãi biển xinh đẹp.

Chúng không ngần ngại đe dọa, hành hung và cả sát hại những nhà bảo vệ môi trường, nhà báo hay giới chức hữu trách thanh liêm dám chống lại chúng.

Từ 2011 đến 2015, “cát tặc” đã làm cho 24 hòn đảo nhỏ biến mất khỏi bản đồ Indonesia. Chính phủ Indonesia đã lên tiếng cáo buộc Singapore là thủ phạm gây nên nạn trộm cát hoành hành ở xứ vạn đảo này. 

Lý do là cùng giai đoạn đó, người Singapore đã nhập khẩu đến 17 triệu tấn cát cho dự án bồi đắp mở rộng lãnh thổ. Họ mua cát hợp pháp từ các nước láng giềng và dĩ nhiên có cả từ những nguồn cung cấp bất minh.

Còn ở Trung Quốc, mỏ cát được xem là lớn nhất thế giới nằm ở vùng hồ Bá Dương, tỉnh Giang Tây. Khai thác cát là nguồn thu nhập chính của tỉnh này trong thập niên vừa qua. Nhưng, các dự án khai thác cát với mật độ dày đặc cũng đã gây nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của con người và động vật vùng hồ.

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai? - Ảnh 4.

Con người đã khai thác quá mức nguồn cát thiên nhiên – Ảnh: The Conservation

Các nhà khoa học đã lên tiếng cảnh báo, nếu không kiểm soát được tình trạng khai thác cát bừa bãi thì một số loài động vật quý hiếm như cá heo không vây ở Trung Quốc, cá sấu gharial sống ở vùng sông hồ bán đảo Ấn Độ sẽ sớm tuyệt chủng.

Còn ở Việt Nam, việc khai thác cát quá mức ở nhiều vùng trên cả nước đã làm các con sông mất đi các vật liệu bồi lắng, làm biến dạng dòng chảy gây sạt lở bờ và làm nước mặn xâm nhập xa hơn vào nội thủy vào mùa khô, gây ảnh hưởng xấu đến nguồn nước ngọt và an ninh lương thực của cả nước.

Giải pháp nào thay thế?

Trước mắt chưa có loại vật liệu nhân tạo nào có thể thay thế hoàn toàn cát trong xây dựng và công nghiệp. Nhưng các nhà khoa học đang nghiên cứu giải pháp kết hợp giữa xi măng với các loại như vật liệu nhựa tổng hợp, vảy đồng và các kim loại màu (thải ra từ quá trình gia công chế biến kim loại), xỉ lò cao để sản xuất bê tông. Kết quả bước đầu cho thấy bê tông loại này có chất lượng cao hơn so với bê tông dùng cát truyền thống.

Hàng năm, chỉ riêng vảy đồng, ngành công nghiệp thế giới đã thải bỏ 33 triệu tấn phế liệu này, nếu đưa vào sản xuất bê tông (với tỉ lệ 50% vảy+50% cát) sẽ tiết kiệm đáng kể lượng cát sử dụng.

Tuy còn một số vấn đề kỹ thuật phải giải quyết trước khi đưa ra áp dụng rộng rãi vào sản xuất, nhưng đây là những giải pháp có tính khả thi cao, hiệu quả kinh tế tốt và góp phần giải quyết vấn nạn khan hiếm cát trong tương lai.

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai? - Ảnh 5.

Tòa tháp Burj Khalifa cao 838m xây dựng bằng cát nhập khẩu từ Úc – Ảnh: GlobalNews

Một giải pháp khác đang được nghiên cứu là dùng phế liệu thủy tinh (chai lọ, kính) nghiền mịn để dùng vào sản xuất công nghiệp và làm vật liệu bồi đắp các bãi biển bị sụt lở. Nếu thành công, giải pháp này sẽ giúp tiết kiệm hàng tỉ tấn cát tự nhiên.

Hiện nay, ngành vật liệu xây dựng thế giới đang tăng gia sản xuất cát công nghiệp, nghiền ra từ đá núi và nhất là từ phế liệu bê tông của các công trình xây dựng cũ.

Xét về chất lượng, đây là loại cát tốt nhất để sản xuất bê tông với các ưu điểm: kích cỡ hạt đồng nhất, cường độ chịu lực và độ liên kết với xi măng rất cao, rất ít tạp chất và bụi nên không phải rây sàng trước khi dùng như cát tự nhiên.

Nhược điểm của loại cát công nghiệp này là có giá thành cao hơn so với cát tự nhiên.

Các quốc gia châu Âu đang tích cực thúc đẩy việc tái chế phế liệu bê tông dùng vào xây dựng thay cho cát. Có đến 28% vật liệu xây dựng ở Anh hiện nay là làm từ phế liệu tái chế. Các nước EU đã lên kế hoạch đến 2025 sẽ tái chế 75% khối lượng kính phế liệu để dùng vào sản xuất công nghiệp thay cho cát silica.

Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai? - Ảnh 6.

Thế giới sắp cạn nguồn cát thiên nhiên – Ảnh: The NewYorker

Singapore cũng đang nhờ Hà Lan hỗ trợ trong khâu xây dựng đê ngăn biển để mở rộng diện tích mà không cần dùng quá nhiều cát như hiện nay.

Chính phủ một số nước phát triển đã áp dụng các biện pháp nâng thuế suất cao hơn đối với khai thác cát tự nhiên, giới hạn sản lượng bê tông để hạn chế tiêu thụ nguồn tài nguyên này. Điều này cũng đồng thời kích thích ngành sản xuất cát công nghiệp vì giá cả sẽ không còn chênh lệch lớn với cát tự nhiên.

Cần sự phối hợp của các nước

Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP) khuyến nghị chính phủ các nước cùng phối hợp xây dựng một bộ quy tắc chung về quản lý khai thác cát tự nhiên. Bộ quy tắc này sẽ giúp kiểm soát tốt hơn việc khai thác nguồn tài nguyên sắp cạn kiệt này, cũng như đối phó hiệu quả hơn với nạn trộm cát trên toàn thế giới.

Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia để tăng cường kiểm soát việc khai thác và tiêu thụ cát, ban hành những biện pháp khuyến khích việc tái chế phế liệu xây dựng và nghiên cứu vật liệu thay thế, e rằng vấn nạn khan hiếm cát sẽ ngày càng trầm trọng hơn trong tương lai.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai?

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/het-cat-con-nguoi-lay-gi-xay-dung-trong-tuong-lai-20181119142551444.htm

Siêu cá mập Megalodon tuyệt chủng vì ung thư?

Siêu cá mập Megalodon tuyệt chủng vì ung thư?,

Siêu cá mập Megalodon tuyệt chủng vì ung thư? - Ảnh 1.

Kích thước của Megalodon lên tới 18m, gấp 3 lần cá mập trắng (6m). Trọng lượng của một con Megalodon lên tới 70 tấn, gấp 10 lần một con voi

Đó là giả thuyết được các nhà khoa học đưa ra trong một nghiên cứu công bố trên tạp chí Astrobiology ngày 14-12.

Dựa trên các công trình nghiên cứu trong năm 2016 và 2017, nhóm nghiên cứu do ông Adrian Adrian Mellot dẫn đầu đã đi tới kết luận rằng một vụ nổ siêu tân tinh cách đây 2,6 triệu năm đã dẫn tới sự biến mất của 36% những sinh vật khổng lồ trong đại dương chúng ta, bao gồm cả loài Megalodon.

Theo ông Mellot, vụ nổ siêu tân tinh cách Trái đất 150 năm ánh sáng đã bắn những cơn mưa tia vũ trụ xuống Trái đất, bao phủ mặt đất bởi các muon – hạt cơ bản tương tự electron, gây ra tình trạng đột biến và ung thư cho các sinh vật.

Muon đi qua cơ thể người mỗi ngày và chiếm khoảng 1/5 lượng bức xạ mà chúng ta hấp thụ. Chỉ một số nhỏ lượng muon sẽ tương tác với các thành phần trong cơ thể. “Nhưng khi số lượng chúng quá lớn và năng lượng quá nhiều, chúng sẽ gây ra tình trạng đột biến và ung thư. Đó là tác động sinh học chính.

Với kích thước của con người, chúng tôi ước tính nguy cơ mắc ung thư sẽ cao hơn 50 lần so với bình thường. Kích thước càng lớn thì tỉ lệ mắc ung thư sẽ càng cao” – ông Mellot nói.

Brian C. Thomas, Giáo sư về Vật lý và Thiên văn học tại Đại học Washburn (Mỹ), là một trong những nhà khoa học đầu tiên tìm thấy sự liên quan giữa các siêu tân tinh và sự tuyệt chủng.

Ông Thomas không tham gia vào nhóm nghiên cứu, nhưng cho biết những phát hiện của các tác giả cho thấy bức tranh thú vị về tác động siêu tân tinh đối với những dạng sống trên Trái đất.

Thứ duy nhất tồn tại của cá mập Megalodon đến ngày nay là những chiếc răng hàm. Có nhiều giả thuyết cho việc Megalodon – loài cá mập có chiều dài lên tới 18m và đường kính hàm răng hơn cả chiều cao một người trưởng thành, bị tuyệt chủng.

Chúng bao gồm biến đổi khí hậu, suy giảm nguồn thức ăn và sự lấn lướt của những kẻ săn mồi mới trong đại dương.

Cá mập cũng biết Cá mập cũng biết ‘ăn chay’

TTO – Cá mập nổi danh với bản năng săn mồi đỉnh cao. Nhưng các nhà khoa học vừa chứng minh loài cá mập đầu xẻng có thể sống nhờ ăn cỏ biển.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Siêu cá mập Megalodon tuyệt chủng vì ung thư?

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/sieu-ca-map-megalodon-tuyet-chung-vi-ung-thu-20181214181245476.htm

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát,

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 1.

Việc khai thác cát từ đáy biển là nguyên nhân chính làm sạt lở các bãi biển – Ảnh: The Conversation

Không chỉ dùng vào xây dựng, cát là loại vật liệu không thể thiếu trong các lĩnh vực như khoan dầu, sản xuất chip điện tử, đúc khuôn, mỹ phẩm, sản xuất giấy, sơn, nhựa, kính, và rất nhiều lĩnh vực sản xuất khác.

Cát xếp hàng thứ hai sau nước trong nhóm các tài nguyên thiên nhiên con người tiêu thụ nhiều nhất. Cát là vật liệu con người khai thác nhiều nhất, hơn cả dầu mỏ. 

Nhu cầu cát cho xây dựng trên khắp thế giới, nhất là ở châu Á, đã gia tăng với tốc độ chóng mặt. Đồng thời, việc xây dựng đập tràn lan trên các hệ thống sông ngòi khắp các nước đã làm giảm lượng cát bồi lắng có thể khai thác.

Theo khảo sát của tổ chức Freedonia, năm 2016 tổng sản lượng cát khai thác cho nhu cầu xây dựng của thế giới là 13,7 tỉ tấn, 70% là tiêu thụ ở châu Á, trong đó Trung Quốc tiêu thụ gần 5 tỉ tấn.

Thế giới đang cạn kiệt cát

Các nước khu vực châu Á – Thái Bình Dương là nơi có hoạt động khai thác cát mạnh mẽ nhất, kế đến là châu Âu và Bắc Mỹ. 

Khai thác cát là một trong những ngành công nghiệp có giá trị thương mại cao nhất thế giới với 70 tỉ USD.

Trong các quốc gia tiêu thụ nhiều cát nhất, Trung Quốc dẫn đầu do nhu cầu đô thị hóa đang tăng nhanh. 

Chỉ từ năm 2011-2013, Trung Quốc đã tiêu thụ một lượng bê tông xây dựng lớn hơn toàn bộ khối lượng bê tông nước Mỹ tiêu thụ trong cả thế kỷ 20.

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 3.

Singapore và Các Tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) cũng ngốn một khối lượng cát khổng lồ cho các dự án xây dựng của họ. 

Trong vòng bốn thập niên, diện tích của Singapore đã tăng lên 130 km2 hoàn toàn nhờ vào dùng cát bồi đắp để lấn biển. Còn UAE thì dùng đến 185 triệu m3 cát để xây dựng các đảo nhân tạo phục vụ du lịch. 

Nguồn cát ở vùng đáy biển ngoài khơi UAE hầu như đã bị khai thác cạn kiệt, đến mức họ phải nhập khẩu cát từ Úc để phục vụ cho nhu cầu xây dựng các công trình lớn trong nước.

Nhưng, không phải là bất kỳ loại cát nào cũng dùng được vào xây dựng. Nguồn cát sa mạc tuy rất lớn nhưng không thể dùng vào sản xuất bê tông do kết cấu hạt nhỏ mịn, trơn nhẵn, độ cứng thấp và độ liên kết với xi măng rất kém.

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 4.

Cát sa mạc tuy nhiều nhưng không thể dùng vào xây dựng và công nghiệp – Ảnh: The Conversation

Còn cát biển cũng chỉ dùng vào việc san lấp vì hạt mịn và tròn, sức chịu lực thấp, lại chứa nhiều muối chloride và tạp chất hữu cơ. 

Muối sẽ ăn mòn các cốt thép và làm biến đổi thành phần hóa học của bê tông, tạp chất hữu cơ sẽ làm các thành phần vật liệu không liên kết được với nhau. Những yếu tố trên sẽ làm suy yếu kết cấu của kiến trúc. 

Nếu dùng vào xây dựng thì phải sàng lọc lựa ra hạt có kích cỡ đạt yêu cầu, xử lý khử mặn và loại bỏ tạp chất, tốn rất nhiều chi phí và thời gian.

Loại cát duy nhất trong tự nhiên dùng được là cát kết – chỉ tìm thấy ở các mỏ cát thiên nhiên, đáy sông hồ và một số bãi biển nhất định. 

Cát này hình thành từ sự bào mòn tự nhiên của đá (do gió, mưa, dòng chảy, biến thiên nhiệt độ) từ 25.000 năm nay. Loại cát này có độ cứng cao, có nhiều góc cạnh tạo sự liên kết tốt giữa các hạt cát và xi măng, nhờ vậy làm tăng cường độ chịu lực của bê tông.

Tài nguyên thiên nhiên như cát, dầu mỏ là có hạn, phải mất thời gian hàng chục nghìn năm mới tạo thành. Việc khai thác quá mức các tài nguyên không thể tái tạo này sẽ dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng cho môi trường và an ninh xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới.

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 5.

Một mỏ khai thác cát trái phép ở làng Raipur – Ảnh: Wired

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 6.

Ảnh vệ tinh chụp năm 1995 của hồ Bá Dương – nơi có trữ lượng cát lớn nhất Trung Quốc – Ảnh: Smithsonian

Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát - Ảnh 7.

Ảnh vệ tinh chụp năm 2013 cho thấy sự tàn phá môi trường do khai thác cát quá mức ở vùng hồ Bá Dương – Ảnh: Smithsonian

Mời các bạn đón xem kỳ 2: Hết cát, con người lấy gì xây dựng trong tương lai?

Đức tái chế 90% xà bần thay thế cát xây dựngĐức tái chế 90% xà bần thay thế cát xây dựng

TTO – Sau khi Tuổi Trẻ Online đăng tải thông tin về những nỗ lực tìm kiếm nguồn vật liệu thay thế cát xây dựng, nghiên cứu sinh Võ Xuân Tiến hiện đang làm việc tại Đức đã chia sẻ một kinh nghiệm tại quốc gia này.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Cảnh báo thế giới sắp cạn kiệt cát

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/canh-bao-the-gioi-sap-can-kiet-cat-20181213223128915.htm

Phi thuyền tư nhân Mỹ đưa người lên vũ trụ thành công

Phi thuyền tư nhân Mỹ đưa người lên vũ trụ thành công,

Phi thuyền tư nhân Mỹ đưa người lên vũ trụ thành công - Ảnh 1.

Khung cảnh nhìn từ khoang lái của máy bay gắn động cơ tên lửa SpaceShipTwo trong chuyến bay thử nghiệm ngày 13-12 – Ảnh: REUTERS

Theo hãng tin Reuters, chiếc máy bay hai thân gắn động cơ tên lửa WhiteKnightTwo của Virgin Galactic cất cánh lúc 7h sáng giờ địa phương từ Cảng Hàng không và vũ trụ Mojave thuộc bang California, cách thành phố Los Angeles 145km về phía Bắc.

WhiteKnightTwo mang theo phi thuyền chở khách SpaceShipTwo cùng hai phi công điều khiển. Chuyến bay còn chở theo 4 kiện hàng nghiên cứu của NASA và một hình nộm hành khách tên Annie.

WhiteKnightTwo mang phi thuyền SpaceShipTwo tới độ cao 13.700m rồi thả nó ra. Vài giây sau, động cơ của SpaceShipTwo kích hoạt đẩy nó lên rìa không gian, đủ cao để hai phi công Mark Stucky và Frederick Sturckow trải nghiệm cảm giác không trọng lượng và nhìn thấy đường cong của Trái đất.

Sau đó, họ hạ cánh xuống sa mạc California an toàn. Đây có thể xem là bước ngoặt lớn, lần đầu tiên trong lịch sử một chuyến bay thương mại của Mỹ đưa người thành công lên vũ trụ, và cũng là chuyến bay có người lái đầu tiên kể từ khi NASA đóng cửa chương trình tàu con thoi năm 2011.

Tỉ phú Richard Branson trong chiếc áo da cổ lông đã chứng kiến chuyến bay cùng hàng trăm khán giả khác vào sáng sớm trên sa mạc. Sau khi máy bay đạt đến độ cao 80km, ông đã hét lên và chạy đi ôm tất cả mọi người.

Phi thuyền tư nhân Mỹ đưa người lên vũ trụ thành công - Ảnh 2.

Tỉ phú Richard Branson không giấu được sự vui mừng khi chứng kiến chuyến bay thử nghiệm thành công – Ảnh: REUTERS

Có thể nói, chuyến bay sáng 13-12 báo trước một kỷ nguyên du hành không gian dân dụng sắp bùng nổ, sớm nhất ngay trong năm 2019!

Virgin Galactic của tỉ phú Branson đang cạnh tranh quyết liệt với các đối thủ, bao gồm Blue Origin của nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos, để đưa khách du lịch lên không gian ở quỹ đạo thấp.

Hơn 600 người đã trả tiền hoặc đặt cọc cho các chuyến bay vào không gian của Virgin Galactic, bao gồm tài tử Leonardo DiCaprio và ngôi sao nhạc pop Justin Bieber. Chuyến bay 90 phút trị giá 250.000 USD.

Riêng Hãng Blue Origin dự kiến bay thử nghiệm trong năm 2019. Vé dự kiến sẽ được bán rộng rãi trước chuyến bay thương mại đầu tiên với giá từ 200.000 đến 300.000 USD.

Các hãng khác tham gia cuộc đua còn bao gồm Boeing, SpaceX của tỉ phú Elon Musk và Stratolaunch của nhà sáng lập Microsoft (đã quá cố) Paul Allen.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Phi thuyền tư nhân Mỹ đưa người lên vũ trụ thành công

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/phi-thuyen-tu-nhan-my-dua-nguoi-len-vu-tru-thanh-cong-20181214100919903.htm

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ,

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 1.

Toàn cảnh Đài thiên văn Hà Nội với số vốn đầu tư 60 tỉ đồng. Đây là đài thiên văn thứ hai tại Việt Nam do Trung tâm Vũ trụ quốc gia đầu tư xây dựng và vận hành – Ảnh: T.H.

Đó là những điều bạn có thể thực hiện ở Đài thiên văn Hà Nội do Trung tâm Vũ trụ quốc gia chịu trách nhiệm xây dựng và vận hành tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 2.

Nằm trong quần thể Trung tâm Vũ trụ quốc gia tại Khu Công nghệ cao Hòa lạc, cùng với Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam, dự kiến sau khi mở cửa, Đài thiên văn Hà Nội sẽ là địa điểm hấp dẫn để học sinh, sinh viên tham quan học tập và tìm hiểu về khoa học vũ trụ với những trải nghiệm đặc biệt từ kính thiên văn, nhà vòm vũ trụ… – Ảnh: PHẠM VIỆT DŨNG

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 3.

“Trái tim’ của Đài thiên văn Hà Nội là một kính thiên văn quang học đường kính 0,5m do Công ty Macron (Italy) sản xuất – Ảnh: PHẠM VIỆT DŨNG

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 4.

Kính thiên văn được lắp đặt kết nối cùng với hệ thống máy tính điều khiển tại mái vòm trên đỉnh tháp cao 6 tầng. Mái vòm có thể mở ra để kính thiên văn quan sát bầu trời ở nhiều góc độ khác nhau.

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 5.

Kính thiên văn quang học có đường kính 0,5m do Công ty Marcon, một công ty nổi tiếng của Ý về cơ khí chính xác, thiết kế và chế tạo. Hệ kính này có thể giúp tìm kiếm thiên thể gần Trái đất, nghiên cứu khí quyển (bề dày, mây, mù), đo phổ vạch của các sao để thu thông tin về loại sao, tốc độ quay và độ lớn từ trường trên bề mặt sao, đo vận tốc xuyên tâm của sao chủ để tìm kiếm ngoại hành tinh.Ảnh: PHẠM VIỆT DŨNG

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 6.

Đài thiên văn Hà Nội cũng gồm một nhà chiếu hình vũ trụ được thiết kế giống như một rạp chiếu phim nhưng với màn hình dạng mái vòm. So với nhà chiếu hình Nhà chiếu hình vũ trụ 60 chỗ ngồi ở Nha Trang, nhà chiếu hình vũ trụ ở Hòa Lạc có quy mô lớn hơn với khoảng 100 ghế ngồi – Ảnh: T.H.

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 7.

Ảnh: T.H (chụp từ phim tư liệu)

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 8.

Những hình ảnh từ vũ trụ cũng như những thước phim tài liệu, khoa học sẽ được trình chiếu lên mái vòm bởi hệ thống 6 máy chiếu độ phân giải cao mang lại hiệu ứng 3D chân thực về bầu trời và các vì sao, đem lại cho người xem trải nghiệm đặc biệt về vũ trụ – Ảnh: T.H. (chụp từ phim tư liệu)

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 9.

Ảnh: T.H. (chụp từ phim tư liệu)

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 10.

PGS.TS Phạm Anh Tuấn cho biết việc xây dựng Đài thiên văn Hà Nội nhằm hướng đến việc phổ biến kiến thức khoa học vũ trụ cho cộng đồng, khởi dậy niềm đam mê yêu thích khoa học nói chung, niềm đam mê vũ trụ nói riêng cho các bạn trẻ – Ảnh: T.H. (chụp từ phim tư liệu)

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 11.

Theo PGS.TS Phạm Anh Tuấn, giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC), Đài thiên văn Hà Nội được đặt tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, trong quần thể các công trình gồm của Trung tâm Vũ trụ Việt Nam như Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam, Đài thiên văn Hà Nội, nhà chiếu hành vũ trụ. Đây là đài thiên văn thứ hai ở Việt Nam, sau Đài thiên văn tại Nha Trang đã đi vào hoạt động năm 2017 – Ảnh: PHẠM VIỆT DŨNG

Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ - Ảnh 12.

Đài thiên văn Hà Nội đặt tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc dự kiến sẽ mở cửa thử nghiệm hoạt động, đón khách tham quan, trở thành địa chỉ nghiên cứu, tìm hiểu về khoa học vũ trụ cho học sinh, sinh viên các tỉnh phía Bắc trong thời gian tới. Tại đây, tìm hiểu lịch sử ngành thiên văn thế giới qua những thước phim 3D tại nhà mái vòm vũ trụ. Đặc biệt, các bạn nhỏ sẽ được tham gia vào các lớp học STEM do Trung tâm Vũ trụ quốc gia thực hiện – Ảnh: PHẠM VIỆT DŨNG

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Đài thiên văn Hà Nội hấp dẫn không ngờ

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/dai-thien-van-ha-noi-hap-dan-khong-ngo-20181213155852538.htm

Cú lừa công nghệ ‘hiện đại nhất’ ở Nga: robot có… người bên trong

Cú lừa công nghệ ‘hiện đại nhất’ ở Nga: robot có… người bên trong

,

Bản tin gây “bão” của kênh truyền hình Russia-24 về phát minh robot – Nguồn: THE GUARDIAN

Robot có tên Boris – do một nhóm sinh viên sáng tạo – thậm chí đã xuất hiện trên sóng truyền hình quốc gia Russia-24 và trình diễn các hoạt động giao lưu khán giả độc đáo như đi lại hay nhảy múa theo nhạc.

Kênh truyền hình này thậm chí đã ca ngợi Boris như một bước tiến trong phát triển robot và là robot “hiện đại nhất”. Russia-24 cũng cho rằng Boris sẽ khuyến khích trẻ em Nga nói riêng và trên thế giới nói chung bước vào con đường đam mê sáng chế robot.

Dẫu vậy, mọi chuyện chỉ vỡ lẽ khi một phóng viên chụp được bức ảnh bất thường. Bức ảnh do trang tin MBKh Media chụp được cho thấy rất rõ phần cổ của robot dường như có một màu sắc khác lạ với phần còn lại và trông giống như da người.

Trước đó, nhiều người cũng đã đặt nghi vấn về tính xác thực của Boris.

Cú lừa công nghệ hiện đại nhất ở Nga: robot có... người bên trong - Ảnh 2.

Bộ áo giáp đã ‘lừa’ hàng triệu người – Ảnh: MBKh Media

Trang TJournal của Nga đưa ra một số câu hỏi chẳng hạn như: Cảm biến bên ngoài của Boris nằm ở đâu? Vì sao robot thực hiện nhiều động tác thừa khi nhảy múa? Và nhất là vì sao robot lại có kích thước giống hệt như một người bình thường?

Cuối cùng, người ta phát hiện ra thực chất Boris chỉ là một bộ trang phục robot do Công ty Show Robots sản xuất, có giá khoảng 3.000 bảng Anh một chiếc.

Phát minh này giúp những người hiếu kỳ có thể trải nghiệm cảm giác thành robot, đồng thời góp phần tạo điểm nhấn cho một số sự kiện liên quan đến khoa học công nghệ.

Theo trang The Guardian, đơn vị tổ chức diễn đàn công nghệ Proyektoria cho biết lần này họ đã sơ sót không kiểm nghiệm xem robot có phải thật hay không.

Kênh truyền hình Russia-24 đã nhanh chóng gỡ bản tin về Boris và xin lỗi khán giả.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học,

Cú lừa công nghệ ‘hiện đại nhất’ ở Nga: robot có… người bên trong



Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/cu-lua-cong-nghe-hien-dai-nhat-o-nga-robot-co-nguoi-ben-trong-20181213170421016.htm

Vì sao con người không cách nào chạy nhanh như… báo?

Vì sao con người không cách nào chạy nhanh như… báo?,

Trong 10 giây, loài nào chạy xa nhất? – Nguồn: SCIENCE

Tốc độ trung bình của loài báo này khoảng 112km/h, trong khi tốc độ kỷ lục mà “tia chớp đen” Usain Bolt đạt được năm 2009 chỉ là 44,72km/h, tức khoảng 1/3 tốc độ của Cheetah.

Bí ẩn tốc độ khủng khiếp

Theo trang Science ABC, cơ thể của báo đốm Cheetah có rất nhiều lợi thế tạo điều kiện cho những cú nước rút hoàn hảo. Cụ thể, cơ thể báo tương đối nhẹ giúp các chân không hao phí nhiều năng lượng khi di chuyển và lúc xuất phát. Phần sườn thon và cái đầu nhỏ của báo hạn chế lực cản của không khí khi chạy.

Báo Cheetah cũng là loài duy nhất trong số những động vật họ mèo không thể thu móng vuốt vào hoàn toàn khi chạy, từ đó giúp chúng tăng độ ổn định với mặt đất khi di chuyển với tốc độ cao.

Vì sao con người không cách nào chạy nhanh như... báo? - Ảnh 2.

Sở hữu rất nhiều đặc tính thuận lợi cho việc chạy nhanh, báo Cheetah hiện nay vẫn không có đối thủ ở các cự ly tốc độ – Ảnh: GETTY IMAGES

Đuôi báo hoạt động linh hoạt tạo sự thăng bằng, trong khi hệ thống xương sống có khả năng chuyển hướng nhanh và dễ dàng. Phần xương vai và xương cổ không thật sự kết dính vào nhau, giúp chân nói riêng và cơ thể nói chung có thể dễ dàng mở rộng, nhờ vậy di chuyển được quãng đường xa hơn.

Các chân báo cũng rất đặc biệt khi chạm đất cùng một lúc thay vì từng chân hay từng cặp, tạo sự đồng nhất khi chuyển động.

Năm 2012, một nhóm nghiên cứu từ ĐH Yamaguchi, Nhật Bản phát hiện hệ thống cơ của Cheetah nổi bật hơn rất nhiều so với mèo hay chó, tạo nên sức đẩy cực lớn từ hai chi sau.

Cụ thể, các bó cơ loại 1 vốn sinh ra lực yếu nhưng có sức bền cao đa phần nằm ở chân trước của báo đốm. Ngược lại, chân sau của Cheetah lại chứa hầu hết bó cơ loại II có tác dụng tạo ra lực cực mạnh nhưng sức chịu đựng kém, chỉ phù hợp với phi nước đại.

Sự phân bố 2 loại cơ này ở 2 cặp chi của báo đốm cũng chính là nguyên tắc vận hành của nhiều xe ôtô ngày nay, trong đó 2 bánh sau chủ yếu sinh ra lực còn 2 bánh trước làm nhiệm vụ cân bằng khi giảm tốc và chuyển hướng.

Vì sao con người không chạy nhanh hơn Cheetah?

Vì sao con người không cách nào chạy nhanh như... báo? - Ảnh 3.

Thành tích tốt nhất của “tia chớp đen” Usain Bolt chỉ bằng 1/3 tốc độ của Cheetah – Ảnh: BBC

Có rất nhiều yếu tố không thích hợp cho con người chạy nhanh. Trước tiên, khi tiến hóa từ những loài khỉ không đuôi, tay và chân của người phát triển lớn hơn, tạo cho con người sự cân bằng, nhất là khi đứng trên 2 chân nhưng qua đó cũng hạn chế tốc độ khi chuyển động.

Mắt cá con người chỉ cho phép bàn chân chuyển động về phía trước chứ không thể về phía sau, từ đó ngăn cản khả năng chuyển động. Cơ thể hay đầu con người cũng to hơn, do vậy bị lực cản không khí tác động nhiều hơn.

Một trong những nguyên nhân chính là nằm ở cấu tạo các cơ. Trong tổng số cơ con người, khoảng 48% là cơ co chậm, 50% cơ co nhanh và chỉ 2% cơ co cực nhanh, trái lại số cơ co nhanh ở báo Cheetah lên đến 70%.

Tuy nhiên, tỉ lệ số lượng giữa cơ chậm và cơ nhanh không giống nhau và phụ thuộc vào từng người. Tỉ lệ này trên lý thuyết biểu hiện tốc độ của một người và gần như rất khó thay đổi.

Dĩ nhiên việc luyện tập thường xuyên có thể giúp các cơ hoạt động linh hoạt và khỏe mạnh hơn nhưng không thể tăng đáng kể số lượng cơ co nhanh.

Do đó, gần như con người không thể “soán ngôi” báo đốm Cheetah trong các cuộc đua về tốc độ.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Vì sao con người không cách nào chạy nhanh như… báo?

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/vi-sao-con-nguoi-khong-cach-nao-chay-nhanh-nhu-bao-20181213155059951.htm

Phát hiện 157 loài động thực vật mới ở Đông Nam Á

Phát hiện 157 loài động thực vật mới ở Đông Nam Á,

Phát hiện 157 loài động thực vật mới ở Đông Nam Á - Ảnh 1.

Loài vượn Skywalker đặt theo tên của nhân vật Luke Skywalker trong phim Star Wars – Ảnh: WWF

Một loài dơi trông giống “ca sĩ Lance Bass của ban nhạc Nsync”, loài vượn đặt theo tên nhân vật Luke Skywalker trong phim Star Wars, một loài ếch giống sinh vật trong phim viễn tưởng… nằm trong số 157 chủng loài vừa được công bố trong báo cáo của tổ chức WWF.

“3 loài thú có vú, 23 loài cá, 14 loài lưỡng cư, 26 loài bò sát và 91 loài thực vật được tìm thấy ở Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam. Vài loài phân bổ ở những địa hình khó tiếp cận nhất của khu vực như đồi núi hẻo lánh, rừng rậm, sông ngòi và đồng cỏ nằm biệt lập” – báo cáo WWF mô tả.

Bổ sung số liệu trên, các nhà khoa học đã phát hiện tổng cộng 2.600 chủng loài động thực vật mới trong giai đoạn 10 năm từ năm 1997 đến 2017 ở Tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS). Chỉ riêng năm ngoái, trung bình cứ mỗi tuần họ lại tìm thấy 3 loài mới.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo nhiều chủng loài chưa được phát hiện có thể tuyệt chủng do nạn phá rừng, biến đổi khí hậu, nạn săn bắn và mua bán động thực vật hoang dã bất hợp pháp.

Phát hiện 157 loài động thực vật mới ở Đông Nam Á - Ảnh 2.

Loài dơi có “mái tóc” giống ca sĩ Lance Bass vừa được phát hiện – Ảnh: WWF

Phần lớn các loài được mô tả trong báo cáo của WWF đã ở trong tình trạng suy giảm và thậm chí bên bờ vực tuyệt chủng, ví dụ như loài vượn “Luke Skywalker” được tìm thấy ở Myanmar giữa năm 2017.

Các quốc gia Đông Nam Á như Lào và Myanmar dù nỗ lực dọn dẹp nạn buôn lậu sinh vật hoang dã bằng cách tăng hình phạt, các tay săn bắn trộm vẫn ngang nhiên hoạt động và vận chuyển hàng xuyên biên giới, qua các khu vực như Mongla và Tachilek ở Myanmar.

“Đằng sau mỗi phát hiện mới là máu, mồ hôi và nước mắt (của các nhà khoa học). Nhưng đây là cuộc đua với thời gian nhằm bảo vệ các loài mới trước khi mọi thứ đã quá trễ” – ông Stuart Chapman, giám đốc châu Á – Thái Bình Dương của WWF, tâm sự.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Phát hiện 157 loài động thực vật mới ở Đông Nam Á

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/phat-hien-157-loai-dong-thuc-vat-moi-o-dong-nam-a-20181213105230164.htm

Sao chổi sắp thăm Trái đất: cơ hội soi thấy lịch sử địa cầu

Sao chổi sắp thăm Trái đất: cơ hội soi thấy lịch sử địa cầu,

Sao chổi sắp thăm Trái đất: cơ hội soi thấy lịch sử địa cầu - Ảnh 1.

Sao chổi 46P/Wirtanen đang tiến gần đến Trái đất – Ảnh: NASA

Nhân loại đã quá quen với những chuyến viếng thăm của sao chổi trong hàng ngàn năm qua. Nhưng cũng sau ngần ấy năm, người ta vẫn chưa thể giải đáp hết các bí ẩn của “những kẻ độc hành trong vũ trụ”.

Theo các nhà thiên văn ở Đại học Maryland (Mỹ), chuyến du hành ngang qua Trái đất lần này của Wirtanen sẽ là lần tiếp cận Trái đất ở tầm gần thứ 10 của một sao chổi từng được ghi nhận trong lịch sử hiện đại.

Khách quen của Trái đất

Theo tiến sĩ Ian Musgrave, hiện đã có thể quan sát được sao chổi Wirtanen từ Trái đất bằng kính thiên văn và sẽ đạt độ sáng lớn nhất từ ngày 14 đến 16-12. 

Điều thú vị với những người yêu thiên văn học chính là trong thời gian này cũng sẽ xuất hiện mưa sao băng Geminid, với đỉnh điểm vào ngày 15-12.

Được phát hiện lần đầu tiên vào ngày 17-1-1948 với màu xanh đặc trưng, sao chổi Wirtanen được đặt theo tên của nhà thiên văn học Carl Wirtanen và thuộc nhóm các sao chổi của sao Mộc. 

Với chu kỳ ngắn (khoảng 5,4 năm xung quanh Mặt trời), Wirtanen đã nhiều lần đi ngang Trái đất trong 70 năm qua.

Ở vị trí gần Trái đất nhất, sao chổi Wirtanen sẽ cách hành tinh của chúng ta bằng 30 lần khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trăng. 

Mặc dù con số ấy vẫn chưa đủ để phá vỡ kỷ lục từng được thiết lập vào tháng 6-1770 bởi sao chổi D/1770 L1 Lexell (ít hơn 6 lần khoảng cách Trái đất – Mặt trăng) nhưng nếu so với phần lớn sao chổi, chuyến viếng thăm của Wirtanen sắp tới vẫn được coi là “gần”.

Vậy ở khoảng cách gần như vậy, sao chổi này sẽ sáng đến đâu? Không một ai có được câu trả lời chắc chắn bởi sao chổi vốn luôn rất khó đoán định. 

Người ta dự đoán Wirtanen có thể đạt cấp sao biểu kiến trong khoảng +3,5 đến +6, tương đương hai ngôi sao nhỏ nhất trong chòm sao Nam Thập tự, đồng nghĩa với việc chúng ta có thể quan sát được nó ngay cả bằng mắt thường. 

Khó khăn là các ngôi sao chổi luôn di chuyển, do đó muốn quan sát chúng cần nắm rõ vị trí các chòm sao.

Lời khuyên là hãy tìm những nơi ít bị nhiễu ánh sáng nhất, chẳng hạn trên một ngọn núi hay cánh đồng xa đô thị để có được các bức ảnh tuyệt đẹp của sao chổi Wirtanen.

Tai họa hay nguồn gốc sự sống?

Nhiều nền văn minh trong lịch sử xem sự xuất hiện của sao chổi đồng nghĩa tai ương sắp giáng xuống. 

Các nhà khoa học tin rằng một cú va chạm cực lớn giữa sao chổi và Trái đất đã dẫn tới sự tuyệt chủng của loài khủng long cách đây 65 triệu năm. 

Nhưng một cuộc tranh luận chưa có hồi kết vẫn đang diễn ra trong cộng đồng khoa học rằng phải chăng sự sống trên Trái đất đã bắt nguồn từ các vụ va chạm với sao chổi?

Sao chổi Wirtanen đã suýt trở thành đối tượng nghiên cứu của tàu vũ trụ Rosetta thuộc Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA). 

Sứ mệnh không gian này nhằm tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi bên trên. 

Tuy nhiên, kế hoạch bị thay đổi do tên lửa đẩy không đáp ứng được yêu cầu và mục tiêu nghiên cứu được chuyển sang sao chổi 67P/Churyumov-Gerasimenko.

Trong một báo cáo vào tháng 5-2016, các nhà khoa học của ESA cho biết tàu thăm dò đã tìm thấy axit amin và phôtpho – thành phần quan trọng của ADN và màng tế bào – trên sao chổi. 

Điều này càng củng cố thêm lập luận của các nhà khoa học là nước và các phân tử hữu cơ được các tiểu hành tinh và sao chổi mang đến Trái đất thời kỳ đầu, cung cấp các thành phần quan trọng của những dạng sống đầu tiên trên hành tinh.

Sự xuất hiện của sao chổi Wirtanen lần này tiếp tục thúc đẩy hi vọng cho các sứ mệnh khám phá sao chổi trong tương lai. 

Vị trí tiếp cận gần như vậy cho phép các nhà khoa học có các nghiên cứu toàn diện, trước khi nối lại sứ mệnh thám hiểm.

Thấy dấu hiệu nước trên tiểu hành tinh

Trong một hội thảo tổ chức hôm 11-12, các nhà khoa học cho biết tàu vũ trụ OSIRIS-REx đã tìm thấy bằng chứng về khoáng chất ngậm nước trên bề mặt 101955 Bennu – tiểu hành tinh rộng 487m và cách Trái đất 160 triệu km – bằng máy quang phổ.

Điều đó đồng nghĩa nước từng tồn tại trên tiểu hành tinh này, hoặc hành tinh mẹ của nó.

Việc phát hiện nước trên các hành tinh luôn củng cố giả thiết của các nhà nghiên cứu rằng từng có sự sống trên các hành tinh khác ngoài Trái đất.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Sao chổi sắp thăm Trái đất: cơ hội soi thấy lịch sử địa cầu

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/sao-choi-sap-tham-trai-dat-co-hoi-soi-thay-lich-su-dia-cau-20181213102218914.htm

Chỉnh sửa gen – kỹ thuật và đạo đức

Chỉnh sửa gen – kỹ thuật và đạo đức,

Chỉnh sửa gen - kỹ thuật và đạo đức - Ảnh 1.

Nhà khoa học Trung Quốc Hạ Kiến Khuê đang gây tranh cãi khi tạo hai em bé từ chỉnh sửa gen – Ảnh: Getty Images

Trong vài năm gần đây, một tiến bộ rất quan trọng trong công nghệ di truyền là sự ra đời của công cụ có tên là CRISPR-Cas9. Sự tiến bộ này được xem là một cuộc “cách mạng” trong sinh học. Công cụ này, nói nôm na, cho phép nhà khoa học chỉnh sửa gen.

Hai chữ “chỉnh sửa” ở đây hiểu đúng theo nghĩa thật của nó có nghĩa là nhà khoa học có thể cắt một mảng ADN và dán vào một chỗ khác. Với công nghệ chỉnh sửa gen và với sự hiểu biết về sự vận hành của gen, người ta kỳ vọng công nghệ CRISPR-Cas9 sẽ giúp giới khoa học chinh phục bệnh tật.

Bất tuân quy ước khoa học

Điều đáng nói là thí nghiệm của Hạ Kiến Khuê chẳng tuân thủ theo một quy ước khoa học nào cả. Theo quy ước chuẩn mà giới khoa học thế giới đã duy trì hơn 100 năm qua, tất cả kết quả thí nghiệm phải được công bố trên một tập san khoa học có bình duyệt (peer reviewed journal) trước khi công bố trên báo chí phổ thông.

Nhưng ở đây Hạ Kiến Khuê không hề công bố một công trình nghiên cứu nào liên quan đến thí nghiệm, mà tự làm một đoạn phim ngắn và phát trên YouTube! Chưa có nhà khoa học chính thống nào chọn phương tiện truyền thông xã hội để tuyên bố kết quả thí nghiệm khoa học.

Chỉnh sửa gen - kỹ thuật và đạo đức - Ảnh 2.

Nhưng vấn đề y đức là gây ra nhiều tranh cãi nhất và có thể nói là Hạ Kiến Khuê đã vi phạm y đức. Ngày nay, bất cứ công trình nghiên cứu và thí nghiệm nào liên quan đến con người đều phải được xét duyệt và phê chuẩn bởi một hội đồng đạo đức khoa học (hay hội đồng y đức nếu trong ngành y).

Hội đồng y đức xem xét lợi và hại của thí nghiệm đối với bệnh nhân, đánh giá cẩn thận phương pháp thí nghiệm và kỹ năng chuyên môn của nhà nghiên cứu trước khi phê chuẩn cho phép làm thí nghiệm.

Ngay cả khi bệnh nhân ký tên đồng ý tham gia một nghiên cứu nào đó cũng chưa thể xem là nghiên cứu đó đạt tiêu chuẩn y đức, bởi vì người quyết định ký tên có thể ở trong một tình huống khó khăn và có thể không thể có quyết định sáng suốt.

Công trình của Hạ Kiến Khuê không được phê chuẩn bởi một hội đồng y đức nào của Trung Quốc. Trường đại học nơi Hạ Kiến Khuê công tác tuyên bố rằng họ không biết gì về thí nghiệm của ông và không hề phê chuẩn công trình đó. Đại học Khoa học và công nghệ Thâm Quyến đang điều tra về thí nghiệm của nhà nghiên cứu họ Hạ…

Ý tưởng đơn giản, hệ quả khó lường

Chỉnh sửa gen - kỹ thuật và đạo đức - Ảnh 3.

Theo mô tả của Hạ Kiến Khuê, ông chỉnh sửa gen trên phôi. Trước hết, ông tách tinh trùng từ tinh dịch, rồi “cấy” tinh trùng đó vào một trứng để tạo thành một phôi. Sau khi có phôi chừng 3-5 ngày, ông dùng kỹ thuật CRISPR-Cas9 “chỉnh sửa” một gen có tên là CCR5 sao cho gen này không hoạt động.

Chọn gen CCR5 vì gen này sản xuất ra một protein và protein này giúp [virút] HIV xâm nhập tế bào con người và gây bệnh AIDS. Do đó, bằng cách làm “tê liệt” gen CCR5 hi vọng sẽ giúp đứa trẻ không bị nhiễm HIV và mắc bệnh AIDS khi lớn lên. Tuy nhiên, đó là một suy nghĩ quá đơn giản và nguy hiểm.

Phần lớn các nhà khoa học ngoài di truyền học nghĩ rằng sự ảnh hưởng của gen là độc lập với nhau, nhưng suy nghĩ này hoàn toàn sai lầm. Trong thực tế, các gen có tương tác với nhau và các mối tương tác vô cùng phức tạp.

Để hiểu khái niệm tương tác, chúng ta có thể lấy hai gen A và B ra làm ví dụ. Để đơn giản hóa vấn đề, giả dụ rằng mỗi gen có ba biến thể (có thể hiểu là ba “giá trị”): gen A có biến thể AA, Aa, aa và gen B có biến thể BB, Bb, bb. Khi hai gen tương tác nhau, chúng ta có tất cả chín tác động.

Chẳng hạn [chỉ là ví dụ] khi một cá nhân có biến thể AA và BB thì tóc màu vàng, nhưng cá nhân với biến thể AA và Bb thì tóc màu đen. Do đó, khi can thiệp thay đổi biến thể AA mà không biết đến sự tương tác với BB hay Bb thì khó biết được kết quả là gì.

Trong thực tế, gen có thể tương tác với nhiều gen khác (chứ không phải chỉ một gen). Bộ gen con người có khoảng 23.000 gen và số ảnh hưởng tương tác rất lớn (tỉ tỉ ảnh hưởng). Các gen lúc nào cũng tương tác với môi trường và tương tác với nhau để tạo nên một mạng tương tác khổng lồ mà không có nhà khoa học nào trên thế giới và không có một phương tiện khoa học nào giúp biết hết.

Do đó, can thiệp vào một gen mà không hiểu biết hết các mối tương tác của gen đó thì có thể ví von như “rút dây động rừng” và hệ quả có thể rất khôn lường, không ai có thể dự báo trước được.

Quay lại trường hợp Hạ Kiến Khuê can thiệp vào gen CCR5 với hi vọng rằng trẻ em sẽ kháng vi khuẩn HIV, nhưng hi vọng này quá đơn giản. Như một chuyên gia về bệnh truyền nhiễm chỉ ra rằng ngay cả nếu can thiệp thành công vào CCR5, người được can thiệp vẫn có nguy cơ nhiễm vi khuẩn West Nile, thậm chí tăng nguy cơ tử vong vì cảm cúm.

Ngoài ra, người ta bị nhiễm HIV vì nhiều đường chứ không phải chỉ do gen CCR5. Can thiệp vào gen này, nhưng vì có tương tác với gen khác nên sẽ gây ra ảnh hưởng tiêu cực đến bệnh lý khác.

Nhà khoa học “tay ngang”

Chỉnh sửa gen - kỹ thuật và đạo đức - Ảnh 4.

Trước vụ em bé chỉnh sửa gen, rất ít người biết tới Hạ Kiến Khuê – Ảnh: BLOOMBERG

Một điều bất thường nhất là Hạ Kiến Khuê chưa bao giờ được đào tạo về chỉnh sửa gen và kỹ thuật IVF (hỗ trợ sinh sản), nhưng ông ta dám thực hiện thí nghiệm trên người. Hạ tốt nghiệp cử nhân vật lý từ Trung Quốc và tốt nghiệp tiến sĩ về ứng dụng vật lý trong sinh học (biophysics) từ Đại học Rice (Texas, Mỹ).

Sau tiến sĩ, Hạ làm nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ và học về kỹ thuật giải trình tự gen một năm tại Đại học Stanford, sau đó quay về Trung Quốc theo chương trình Ngàn nhân tài vào năm 2012 để lập labo nghiên cứu và khởi nghiệp về di truyền học. Trong thế giới về “gene editing”, Hạ Kiến Khuê gần như “vô danh”.

Tuy vô danh và không được đào tạo bài bản về kỹ thuật chỉnh sửa gen, nhưng nhà nghiên cứu họ Hạ đã tự mày mò học và làm. Chính vì tính “dám nghĩ dám làm” đó khiến cộng đồng khoa học thế giới lo lắng.

Không ai biết ông ta có làm đúng như tuyên bố, đúng quy trình, bởi vì các chi tiết về phương pháp chưa bao giờ được công bố trên một tập san khoa học để các chuyên gia có dịp thẩm định. Cũng không ai có thể dự báo được những gì sẽ xảy ra đối với cặp song sinh, vì thay đổi một mảng ADN của gen CCR5 chưa chắc ngăn ngừa được HIV.

Ngoài ra, các chuyên gia về chỉnh sửa gen cho biết không ai chỉnh sửa bộ gen trên phôi vì sợ lan truyền cho các thế hệ sau. Đó chính là lý do tại sao ở Mỹ và các nước tiên tiến, các cơ quan chức trách cấm không cho chỉnh sửa gen trên phôi.

Chính vì các vấn đề trên, các nhà khoa học trong chuyên ngành di truyền học cho rằng thí nghiệm của Hạ không chỉ vi phạm y đức mà còn thiếu ý thức, không cần thiết, liều lĩnh và vô trách nhiệm.

Kỹ thuật và thực tế lâm sàng

Có thể nói rằng trong chuyên ngành di truyền học, những thành công trong thời gian 10-20 năm gần đây nghiêng về kỹ thuật và công nghệ. Hai mươi năm trước, các nhà khoa học chỉ có thể phân tích từng gen một, ngày nay các nhà khoa học có thể phân tích toàn bộ hệ gen trong vòng một tháng.

Hai mươi năm trước, y khoa rất mù mờ về những gen có ảnh hưởng đến các bệnh mãn tính, nhưng ngày nay khoa học đã khám phá hàng ngàn gen có liên quan đến các bệnh như tim mạch, ung thư, tiểu đường, loãng xương… Kỹ thuật chỉnh sửa gen ra đời cung cấp một phương tiện rất lợi hại cho khoa học để can thiệp trực tiếp vào gen.

Chỉnh sửa gen - kỹ thuật và đạo đức - Ảnh 5.

Ảnh: Public Domain

Nhưng tất cả những tiến bộ vừa kể trên là những “thắng lợi” về kỹ thuật và công nghệ hơn là đem lại lợi ích thiết thực và kinh tế cho bệnh nhân. Với hàng ngàn gen được khám phá có liên quan đến các bệnh mãn tính, nhưng các nhà khoa học chỉ giải thích được chừng 10% những ca bệnh, 90% còn lại vẫn còn là… bí ẩn.

Với hàng trăm gen có liên quan đến loãng xương, nhưng không ai biết được chính xác cơ chế ảnh hưởng của gen. Do đó, việc ứng dụng những phát hiện gen vào thực tế điều trị lâm sàng vẫn chưa thành hiện thực. Trong thế giới sống, có hàng triệu yếu tố môi trường và không ai biết hết những gen nào tương tác với yếu tố môi trường nào cho ra đặc điểm nào!

Còn một yếu tố quan trọng khác mà có lẽ ít nhà khoa học nghĩ đến: yếu tố tiến hóa của gen. Hệ gen mà chúng ta thừa hưởng từ cha mẹ là một sản phẩm của quá trình chọn lọc tự nhiên và quá trình chọn lọc cân bằng giữa lợi và hại.

Chọn lọc tự nhiên hay tiến hóa không phải nhằm mục đích tối ưu hóa sức khỏe của sinh vật, mà chỉ quan tâm đến sự tái sản sinh của gen. Những gì đem lại lợi ích cho gen không có nghĩa là sẽ đem lại lợi ích cho sinh vật, cho chúng ta.

Thành ra, một gen có thể làm cho chúng ta có khả năng tái sản sinh tốt và gen đó sẽ trở nên phổ biến hơn trong các thế hệ mai sau, nhưng cũng chính gen đó có thể gây tác hại khác đến sức khỏe của chúng ta! Chỉnh sửa gen đó có thể giúp chúng ta khỏe mạnh hơn, nhưng phải trả một cái giá khác về tái sản sinh.

Có nhiều bài học có thể rút ra từ thí nghiệm của Hạ Kiến Khuê. Thứ nhất, các viện nghiên cứu và các đại học phải có cơ chế kiểm soát các công trình nghiên cứu và thí nghiệm, không thể để cho những “nghiên cứu chui” hình thành dưới danh nghĩa “nghiên cứu khoa học”.

Thứ hai, tất cả nghiên cứu phải tuân thủ các quy ước khoa học, chứ không thể để cho nhà khoa học tuyên bố trên báo chí phổ thông mà kết quả và phương pháp chưa được bình duyệt bởi các chuyên gia trong chuyên ngành.

Trong y học, từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng trong thực tế là một quãng đường dài và rất gian nan. Nhà khoa học phải tuân thủ các quy chuẩn khoa học và đạo đức khoa học, chứ không có chuyện “đi tắt đón đầu”.

Do đó, những thành công về công nghệ sinh học thời gian qua cung cấp cho giới khoa học những phương tiện rất tốt để hiểu tốt hơn (chứ khó hiểu hết) về bệnh tật, đặc biệt là bệnh mãn tính.

Có được phương tiện kỹ thuật trong tay là một lợi thế, nhưng ứng dụng các kỹ thuật đó không đúng hoặc chưa hiểu hết các cơ chế về tương tác giữa gen với gen và giữa gen với môi trường rất dễ biến nhà khoa học thành những kẻ tội đồ.

,
Xem Thêm: Giáo dục, Du Lịch, Du Học, Chỉnh sửa gen – kỹ thuật và đạo đức

Sưu Tầm: https://tuoitre.vn/chinh-sua-gen-ky-thuat-va-dao-duc-20181207161832264.htm